The-Homer-Scream-by-meowza

جیغ هومر سیمسون، اثر اقتباسی از نقاشی جیغ اثر ادوارد مانچ. توضیح بیشتر درباره این اثر اقتباسی در پایان نوشته آمده است.

آثار اقتباسی آثاری هستند که بر مبنای آثار دیگر پدید می‌آیند. به عنوان مثال، وقتی داستان یک رمان مبنای نگارش فیلمنامه و ساخت فیلم قرار می‌گیرد، رمان اثر اصلی و فیلم و فیلمنامه آثار اقتباسی هستند. یا وقتی از تکه‌های چند عکس گوناگون یک اثر کلاژ یا تصویرسازی خلق می‌شود، عکس‌ها آثار اصلی و کلاژ و تصویرسازی، آثار اقتباسی به شمار می‌آیند. قانون فعلی کپی‌رایت ایران- همانند تقریباً تمامی نظام‌های کپی‌رایت در دنیا- این آثار را بهره‌مند از حمایت کپی‌رایت می‌داند. ماده ۲ قانون حمایت از مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸، آثار مورد حمایت کپی‌رایت را به صورت تمثیلی برمی‌شمارد و بند ۱۲ این ماده صراحتاً آثار اقتباسی را ذکر و تعریف می‌کند: «هرگونه اثر مبتکرانه دیگر که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد.»

وضعیت کپی‌رایت آثار اقتباسی که به «آثار اشتقاقی» و «آثار ثانویه» هم شناخته می‌شوند، از دو سو قابل توجه و بررسی است: از طرفی، چون در خلق این آثار، از آثار ادبی-هنری دیگر استفاده می‌شود، کسب اجازه از دارنده حقوق آن آثار که مبنا و مورد استفاده قرار می‌گیرند، لازم است. در واقع خلق آثار اقتباسی، مصداق بازتولید آثار مورد استفاده است و از موارد روشن و واضح مواردی که باید کسب اجازه صورت گیرد.

خلق اثر اقتباسی بدون اجازه از دارنده حقوق اثر اصلی، نقض حقوق است.

اجازه از دارنده کپی‌رایت اثر اصلی برای خلق اثر اقتباسی بر مبنای آن، در آن واحد رعایت دو نوع حق که ناشی از کپی‌رایت هستند، را پوشش می‌دهد: حقوق مادی و معنوی (اخلاقی).

با کسب اجازه از دارنده کپی‌رایت، پدیدآورنده اثر اقتباسی: ۱. به او اطلاع می‌دهد که اثرش را می‌خواهد چه نوع استفاده‌ای کند و پس اگر او راضی نباشد که مثلاً رمانش را فیلم کنند یا عکسش تکه‌پاره و کلاژ شود، رضایت نمی‌دهد، و ۲. دارنده کپی‌رایت در صورت رضایت از استفاده‌شدن از اثرش، اعلام می‌کند مبلغی که بابت این استفاده باید به او پرداخت شود، چقدر است و چگونه باید پرداخت شود.

توافق بر سر این دو مساله کلی معمولاً به صورت کتبی و در قالب یک قرارداد کپی‌رایت که در سراسر دنیا به لایسنس (اجازه‌نامه) شناخته می‌شود، انجام می‌گردد. [برای مطالعه بیشتر: در واژه‌نامه درباره ترجمه واژه اجازه‌نامه توضیح داده شده. در نوشته پیشین اثر اصیل: قراردادهای کپی‌رایت را بهتر درک کنید درباره اصطلاحات ( و در نتیجه سرفصل‌های) قراردادهای کپی‌رایت، آمده است.]

پس اگر اجازه از دارنده کپی‌رایت اثر اصلی برای خلق اثر اقتباسی از آن، کسب نشود، هر دوی این حقوق (مادی و معنوی) نقض شده و قابلیت تعقیب دارد.

- نقض حقوق مادی

بند ۷ ماده ۵ قانون حمایت از هنرمندان (۱۳۴۸) مستقیماً به مساله رعایت حقوق مادی اثر اصلی برای خلق اثر اقتباسی مربوط است. متن ماده ۵: «پدیدآورنده اثرهای مورد حمایت این قانون می‌تواند استفاده از حقوق مادی خود را در کلیه موارد، و از جمله موارد زیر به غیر واگذار کند» مفهوم مخالف این ماده آنست که پدیدآورنده می‌تواند استفاده… را به غیر واگذار نکند؛ و نتیجه‌ای که از مفهوم مخالف و منطوق این ماده گرفته می‌شود: اجازه استفاده از اثر با دارنده کپی‌رایت (پدیدآورنده) است که می‌تواند بدهد یا ندهد و منطقی است که می‌تواند در ازای اعطای اجازه، پرداخت مبلغی را مطالبه کند و در غیر اینصورت از اعطای اجازه خودداری کند. باز نتیجه از این سخن آنست که اگر کسی بدون اجازه دست به استفاده از اثر زد، پدیدآورنده (دارنده حقوق) می تواند استدلال کند همین که این مبلغ که می‌توانسته مورد درخواست او در ازای اعطای اجازه قرار گیرد، به او پرداخت نشده، مبنایی برای ضرر و زیان مادی وی است و برای مطالبه ضرر و زیان مادی به دادگاه مراجعه کند.

بند ۷ ماده ۵ به صراحت استفاده از اثر برای خلق اثر اقتباسی و ثانویه را مصداق استفاده‌ای که قابل واگذاری است (و در نتیجه موضوع اعطای اجازه قرار می‌گیرد)، معرفی می‌کند: «۷. به کار بردن اثر در فراهم کردن یا پدیدآوردن اثرهای دیگری که در ماده دوم این قانون درج شده».

- نقض حقوق اخلاقی (معنوی)

در صورتیکه پدیدآورنده اثر اقتباسی از دارنده حقوق اثر اصلی که مبنای خلق اثر اقتباسی قرار گرفته، اجازه نگیرد، ممکن است همچنین حقوق اخلاقی او را هم نقض کرده باشد.

حقوق اخلاقی بسته به نظام‌های کپی‌رایت کشورهای دنیا متفاوت است. این حقوق در ایران در حال حاضر، بر مبنای مواد ۱۷ الی ۲۰ قانون حمایت از هنرمندان (۱۳۴۸) شناخته می‌شود که شامل دو حق پایه‌ای می‌شود:

۱. حق انتساب اثر: در صورت استفاده از یک اثر ادبی-هنری، نام پدیدآورنده آن باید در ارتباط با اثر ذکر شود. ماده ۱۸ مقرر می‌دارد: «…کسانی که طبق این قانون اجازه استفاده یا استناد یا اقتباس از اثری را به منظور انتفاع دارند، باید نام پدیدآورنده را… به روش معمول و متداول اعلام و درج نمایند… .»

۲. حق بر انسجام اثر: استفاده از یک اثر کپی‌رایت نمی‌تواند به نحوی صورت گیرد که با هدف و منظور پدیدآورنده از خلق آن منافات داشته یا آن را تحریف کند، تکه‌تکه و مثله نماید یا تغییر دهد. در این مورد ماده ۱۹ مقرر می‌دارد: «هر گونه تغییر یا تحریف در اثرهای مورد حمایت این قانون و نشر آن بدون اجازه پدیدآورنده ممنوع است.» دقت کنید که منظور از «نشر آن» در این ماده، نشر اثری است که در نتیجه تغییر یا تحریف اثر مورد حمایت پدید آمده باشد وگرنه نشر خود اثر بدون اجازه دارنده حقوق تحت ماده دیگری (ماده ۳ و ۵) ممنوع است.

نیز لازم به ذکر است که طبق قانون فعلی ایران، «حقوق معنوی پدیدآورنده محدود به زمان و مکان نیست و غیرقابل‌انتقال است.» (ماده ۴)

کپی‌رایتِ اثر پدیدآمده از نقض حقوق

فرض را بر آن می‌گذاریم که پدیدآورنده اثر اقتباسی، استفاده از اثر اصلی را به اطلاع پدیدآورنده اثر اصلی نرسانده و یا در هر حال اجازه وی را برای استفاده از اثرش کسب نکرده و اثر اقتباسی را بدون کسب این اجازه آفریده است. وضعیت نقض حقوق و کپی‌رایت خود این اثر اقتباسی در نظام‌های حقوقی دنیا متفاوت است و به طور خاص، دو رویکرد در این مساله می‌تواند وجود داشته باشد:

رویکرد اول- اثر اقتباسی که به این صورت به وجود آمده باشد، اگرچه خود اصیل باشد و واجد کپی‌رایت، اما مصداق نقض حقوق است، از همان زمان پیدایش اثر اقتباسی، و قابلیت تعقیب دارد.

رویکرد دوم- چنین اثر اقتباسی اگرچه خود، کپی‌رایت دارد اما از آنجا که بدون اجازه دارنده کپی‌رایت اثر اصلی پدیدآمده، به محض استفاده از آن، نقض حقوق رخ می‌دهد. بنابراین، اثر کپی‌رایت دارد و متعلق به پدیدآورنده اثر اقتباسی است ولی همین پدیدآورنده نمی‌تواند از اثر آفریده خودش استفاده کند مگر آنکه به کسب اجازه از دارنده حقوق اثر اصلی اقدام کند و امکان نقض حقوق را از میان بردارد. به عبارت دیگر، در این رویکرد، اثر اقتباسی اصیل است ولی حتی خود پدیدآورنده آن هم نمی‌تواند از آن استفاده کند مگر آنکه رضایت دارنده حقوق اثر اصلی به دست آید.

- رویکرد ایران چیست؟

چنانکه در بالا رفت، دو ماده ۵ و ۱۹ مستقیماً می‌توانند مبنای تحلیل کپی‌رایت آثار اقتباسی پدیدآمده در نتیجه نقض حقوق قرار گیرند:

از ماده ۵ فهمیده می‌شود که عدم کسب اجازه برابر است با نقض حقوق و این شباهت به رویکرد اول دارد. یعنی همین که اجازه گرفته نشده و اثری خلق شده، نقض حقوق رخ داده.

در تایید این نظر توجه به ماده ۱۹ هم مفید است: این ماده نشر چنین اثر اقتباسی را به طور مستقل مورد توجه قرار داده و آن را در مقابل «تغییر یا تحریف اثر» قرار می‌دهد. به سخن دیگر، تغییر اثر یک عمل ممنوع است و نشر اثر پدیدآمده از تغییر اثر هم یک عمل ممنوع است. پس اگر کسی اثر دیگری تغییر دهد و سپس منتشر کند، دو عمل ممنوع انجام داده. نتیجه اینکه رویکرد دوم (اینکه پدیدآوردن اثر اقتباسی بدون اجازه، مشکلی پیش نیاورد ولی به محض استفاده (نشر اثر)، نقض حقوق رخ دهد) نمی‌تواند منظور نظر قانونگذار بوده باشد چون خود تغییر اثر هم ۱. از ابتدا نیازمند کسب اجازه بوده، و ۲. حتی قبل از نشر و مستقل از آن، عملی ممنوع انگاشته شده.

[توضیح تصویر: جیغ هومر سیمسون تنها به عنوان نمونه‌ای از یک کار اقتباسی در اینجا استفاده شد وگرنه اصل اثر (نقاشی جیغ اثر مانچ) وارد در سیطره همگان شده و برای استفاده در خلق اثر اقتباسی بی‌نیاز از اجازه پدیدآورنده (مانچ) یا دارنده حقوق (گالری ملی اسلو، نروژ) است و تنها ذکر نام پدیدآورنده اثر اصلی کافی‌ست. از طرفی، نقاشی حاضر که هومر سیمسون را در حال جیغ نشان می‌دهد، مصداق طنز انتقادی است که از جمله موارد استفاده منصفانه و استثنای کپی‌رایت به شمار می‌آید (حتی اگر کپی‌رایت منقضی نشده بود). صد البته این نقاشی (جیغ هومر سیمسون) خود اثری اصیل است و برخورداز از کپی‌رایت که هنوز وارد سیطره همگان هم نشده و امید است که استفاده غیر اقتصادی و با هدف آموزشی این وبلاگ (اثر اصیل) سبب شود مورد از موارد استفاده منصفانه باشد و نگارنده به نقض حقوق متهم نگردد؛ استفاده از قاب کوچک این نقاشی هم به همین منظور بوده است.]

***

simin-behbahani-3

تصویر چاپ‌شده در روزنامه شرق به مناسبت فوت سیمین بهبهانی

در نوشته بعدی به پیاده کردن این قوانین و اصول در یک پرونده خاص می‌پردازم:
موردپژوهی case study: طرح از عکس خانم سیمین بهبهانی و انتشار در روزنامه شرق که به گونه پرسش و پاسخ در خصوص ۸ مساله زیر، تهیه شده:

۱. آیا نقض حقوق رخ داده؟
۲. آیا اثر تصویرسازی مورد بحث، اصیل است و کپی‌رایت دارد؟
۳. عکس مورد استفاده، در اینترنت قابل دسترسی و دانلود بوده!
۴. اعلانِ کپی‌رایتِ عکس مورد استفاده واضح نبوده!
۵. سایتی که عکاس، عکس مورد بحث را در آن قابل دسترسی و دانلود قرار داده، تحت اجازه‌نامه مشترکات خلاقانه کار می‌کند!
۶. ناقض حقوق کیست؟ طراح تصویرساز یا روزنامه؟
۷. ناقض حقوق در دادگاه به چه محکوم خواهد شد؟ (ضرر و زیان- مجازات)
۸. پیشنهاد نگارنده برای حل موضوع

هشدار کپی‌رایت!- مطالب تارنمای اثر اصیل تنها تحت شرایط مقرر در سند «مقررات و شرایط استفاده از محتوا» قابل استفاده است. طبق این اجازه‌نامه استفاده‌کنندگان بالقوه از محتوای اثر اصیل مکلفند برای تعیین میزان و نحوه پرداخت حق‌التالیف- پیش از استفاده از مطلب- با دارنده حقوق و مالک تارنما (سوره صداقی) تماس بگیرند. این استفاده مشتمل است بر- از جمله، لیکن نه محدود به- استفاده از بیش از ۲۵۰ کلمه یا کل یک نوشته در وبلاگ یا وب‌سایت دیگر. قبل از استفاده از نوشته‌های این تارنما- حتی اگر دسترسی به آن‌ها بطور قانونی یا غیرقانونی از طریق سایت‌های دیگر ممکن گردانیده شده- سند مقررات و شرایط استفاده از محتوا را مطالعه کنید. چند خط حاضر برای راهنمایی شما به پیوند این سند بوده و مطالعه آن به هیچ عنوان جایگزین مطالعه کل سند نبوده و رافع مسوولیت نمی‌باشد.

شنبه، ۰۱ شهریور ۱۳۹۳
RSS Feed
Facebook
Google+
Twitter
  • دسته‌بندی

  • برچسب‌ها

  • مقررات و شرایط استفاده از محتوا

    نوشتارهای اثر اصیل نگاشته یا ترجمه سوره صادقی و حقوق مادی و معنوی آن‌ها محفوظ و متعلق به وی است. نظر به صرف وقت و هزینه بابت مطالعه، پژوهش، نگارش، بازنویسی و ویراستاری هر نوشته، رعایت کلیه حقوق مادی و معنوی موجود در آثار و نوشتارهای این تارنما لازم است و با جدیت مونیتور و پیگیری می‌شود. پیش از استفاده جزئی یا کلی از نوشتارهای این تارنما اطمینان حاصل کنید که «سند مقررات و شرایط استفاده از محتوا» (لینک) را مطالعه کرده و به طور کامل رعایت می‌کنید. کلیه موارد عدم رعایت مفاد «مقررات و شرایط استفاده از محتوا» (لینک) با جدیت مورد پیگرد قضایی قرار خواهد گرفت.

  • Designed and Developed
    Blue Fish Dream