در صحبت امروزم قصد دارم مبحثی را مطرح کنم که خودم عنوان «خودمراقبتی» را برایش انتخاب کردم. خودمراقبتی یک اصطلاح پزشکی است به معنی اقدامات و تصمیماتی برای اصلاح سبک زندگی فرد به نحوی که سلامتی او را تضمین کند.

من فکر کردم با توجه به این نکته که قانون اصلی کپی‌رایت ما در ایران که قانون حمایت از هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ هست، چند دهه از عمرش می‌گذرد بدون اینکه هیچ توفیقی در اجرایی شدن داشته باشد، و با لحاظ این نکته دوم که اعتقاد دارم علت اصلی اجرایی نشدن این قانون این بوده که ذینفع مستقیم این قانون که قشر هنرمند باشد، هیچ‌وقت نخواسته- حالا به دلایل متعدد جامعه‌شناختی که جای بحثش در اینجا نیست- از این قانون به نحو موثر برای احقاق حقوقش استفاده کند، با لحاظ این دو نکته فکر کردم بحثی تحت عنوان خودمراقبتی را برای دادن یک دیدگاه جدید به هنرمندان مطرح کنم که برای بهبود وضعیت کپی‌رایت در کشورمان تنها امید به حکومت و دولت و وزارت ارشاد نداشته باشند بلکه فکر کنند که در این میان خودشان چه نقشی می‌توانند برعهده بگیرند.

با این دیدگاه منظورم از خودمراقبتی در حقوق کپی‌رایت، چگونگی برخورد هنرمند با مسائل روزمره زندگی حرفه‌ای‌اش است که به او کمک کند بتواند از حرفه‌اش درآمدزایی مناسب داشته باشد. این یکی از مهم‌ترین اهداف حقوق کپی‌رایت است: فراهم کردن استقلال مالی برای هنرمند.

خودمراقبتی در این مفهومِ کلی مصادیق متعددی دارد، اما با توجه به وقت کمی که در اختیار دارم و با توجه به مخاطبان این نشست که به من گفته شده اغلب از میان هنرمندان تجسمی هستند، تصمیم گرفتم به چند نکته برای خودمراقبتی در زمینه آثار اقتباسی در هنرهای تجسمی بپردازم.

قبل از ورود در بحث آثار اقتباسی، یک بررسی مختصر از معنی کپی‌رایت را لازم می‌دانم. به تجربه دیده‌ام که در میان غیرمتخصصان حقوق معنی کپی‌رایت هنوز گنگ است در ایران.

کپی‌رایت را در دانشکده حقوق معمولاً به این صورت تعریف می‌کنند: حقی که به محض خلق یک اثر ادبی-هنری خلاقانه به اثر تعلق می‌گیرد، و به پدیدآورنده امکان بهره‌برداری مادی و معنوی از اثر را می‌دهد. این تعریف خوبی‌ست برای باز کردن چند بحث مهم حقوقی در کپی‌رایت، اما برای دیگران هنوز چندان واضح نیست.

در عوض، من تعریف ساده‌تری دارم با تاکید بر دو نکته. تعریف من از کپی‌رایت این هست: حقی تعلق‌یافته به یک اثر خلاقانه ادبی-هنری که افراد را ملزم می‌کند برای هرگونه استفاده از آن اثر از پدیدآورنده آن اجازه بگیرند. دو نکته‌ای که در این تعریف برجسته می‌کنم: مفهوم اجازه و هرگونه استفاده هست.

نکته اول: اجازه- اجازه یعنی پرداخت پول. رک و پوست‌کنده! اصطلاح معادل آن در ترمینولوژی پیمان برن remuneration است یعنی دستمزدی برابر با کار انجام‌شده که می‌بینید جنبه مالی در این واژه غلبه دارد و نه معنی‌ای شبیه اجازه یا احترام. همیشه هم این واژه با وصف عادلانه همراه است: دستمزد عادلانه. منظور از اجازه هم اجازه قبلی است، به اصطلاح حقوقیون: اذن. یعنی قبل از شروع استفاده باید کسب شود، نه مانند آنچه در ایران رایج است که استفاده را می‌کنند و بعد می‌گویند- انگار منتی هم بخواهند بگذارند- حالا به پدیدآورنده هم اطلاعی بدهیم. نه‌خیر! اجازه، اجازه قبلی است و باید انتظار مطالبه پرداخت وجه هم داشت. حالا اگر پدیدآورنده یا همان دارنده حقوق مطالبه پرداخت وجه نکرد این لطف اوست و نه وظیفه‌اش.

نکته دوم در مورد «هرگونه استفاده» است که تاکیدم بر لفظ عام بودنش است. متاسفانه در ایران رایج شده که فکر می‌کنند حالا چه استفاده‌ای بشود که اجازه و پرداخت پول لازم بشود! انگار به نحوی بنا را بر این می‌گذارند که همه استفاده‌ها شامل استثنائات کپی‌رایت هست و پرداخت پول و کسب اجازه فقط در شرایط استثنایی اتفاق می‌افتد. این غلط است.

یک اصطلاح اصول فقهی هست در حقوق که می‌گوید: «تخصیص اکثر قبیح است»، یعنی نباید قانون را طوری تفسیر کرد که اکثر مصادیق یک قاعده عام از آن خارج بشوند و خود قاعده عام تنها برای مصادیق معدودی باقی بماند.

اشاره به این نکته هم در اینجا بجاست که قانونگذار ایرانی در تصویب قانون سال ۴۸ نظر به قوانین اروپای برّی داشته و تحت تاثیر آن‌ها رویکردی که نسبت به مقوله استثنائات کپی‌رایت اتخاذ کرده رویکردی فوق‌العاده محدود و سخت‌گیرانه و به نفع هنرمندان است.

مهم‌ترین مصادیق استثنائات طبق قانون سال ۴۸ که قانون اصلی فعلی کپی‌رایت در ایران هست:
-نقل از آثار انتشار‌یافته به صورت انتقاد و تقریظ، و
-نسخه‌برداری برای استفاده شخصی و غیرانتفاعی.

و می‌بینید که مواردی که معمولاً هنرمندان در موردشان بخاطر نقض حقوق معترض هستند، شامل این دو استثنا نمی‌شوند.

بحث استثنائات بحث خیلی مفصلی هست در کپی‌رایت که بدلیل کمبود زمان واردش نمی‌شوم ولی اگر سوالی بود خوشحال می‌شوم که پاسخگو باشم.

iranianartists

حالا که بر ما معلوم شد «هرگونه استفاده» لازم به کسب اجازه از هنرمند است، می‌توانیم راحت وارد در بحث آثار اقتباسی شویم.

استفاده از اثر هنرمند دیگر به عنوان مبنا و اساس و نقطه شروع و مصالح کار خلق یک اثر هنری جدید هم یکی از این انواع «هرگونه استفاده» است که باید بابت آن اجازه گرفت. اگر هیچ شک و شبهه‌ای هم در این مساله باشد باید بدانیم که قانون هم بطور خاص در مورد چنین استفاده‌ای تصریح دارد و بند ۷ ماده ۵ قانون سال ۴۸ را به این مساله اختصاص داده.

نتیجه تا اینجای صحبت اینکه اگر در خلق یک اثر اقتباسی از پدیدآورنده اثر اولیه اجازه نگیریم، نقض کپی‌رایت اتفاق افتاده، البته مشروط به اینکه کپی‌رایت آن اثر هنوز منقضی نشده باشد، یعنی هنوز یا پدیدآورنده آن اثر اولیه زنده باشد یا اگر مرده، ۵۰ سال تمام از فوت او هنوز نگذشته باشد.

نکته مهم از جهت خودمراقبتی در اینجا اینست که توجه داشته باشیم:

قوانین کپی‌رایت بصورت ملی اجرا می‌شوند، یعنی هر کشور داخل مرزهای خودش قوانین خودش را اجرا می‌کند حتی اگر کسی که قانون در موردش اجرا می‌شود تبعه خارجی باشد. یک ایرانی در فرانسه با قوانین فرانسوی قضاوت می‌شود، طبق قانون فرانسه باید جوابگو باشد.

پس هنرمندان ایرانی اگر آثار خودشان را تحت هر عنوانی به خارج از کشور می‌فرستند، مثلاً برای فروش، شرکت در نمایشگاه گروهی یا انفرادی خارج از کشور، شرکت در جشنواره یا حتی فرستادن اثر با ای‌میل برای یک استاد خارجی که ببیند و نظر دهد، در همه این موارد باید دقت کنند که اگر در خلق اثرشان از اثر هنرمند دیگری استفاده کرده‌اند، حتماً باید رعایت حقوق را کرده باشند.

اظهار اینکه در ایران ما کپی‌رایت نداریم یا در ایران اینها مساله نیست، یا حتی اینکه صادقانه بگوییم نمی‌دانستیم نیاز به کسب اجازه هست، هیچ‌یک هنرمند را از دردسر بالقوه‌ای که استفاده بی‌اجازه از آثار دیگران ممکن است برایش ایجاد کند، نجات نمی‌دهد.

این یک قاعده شناخته‌شده حقوقی است که می‌گوید: جهل به قانون سبب رفع مسوولیت نیست.

پس در همینجا چند توصیه را می‌شود مطرح کرد:

اولاً مشخص کنید هدف از خلق اثر اقتباسی چه هست. اگر فرستادن به خارج در هر کجای این هدف جای می‌گیرد، نسبت به رعایت حقوق خیلی دقت کنید.

این را هم در نظر بگیرید که مقوله‌ای که تحت عنوان appropriation که در فارسی عنوان از-آن-‌خود-سازی به آن داده‌اند، یک سبک هنری است نه یک عذر قانونی. باید دقت کنید که این مقوله حتی در خود کشورهای غربی هم که خاستگاه این سبک هنری بوده‌اند، بسیار جنجال‌برانگیز بوده و هنوز هم هست و آراء دادگاه هم در این خصوص بسیار متنوع بوده است. اینطور فکر نکنید که چون کار شما به روش «از آن خودسازی» انجام شده کسی به مساله رعایت حقوق در کار شما حساس نمی‌شود، بلکه در واقع برعکس است. این روش انقدر بحث حقوقی در خود داشته که جوامع هنری خارجی نسبت به آن حتی می‌شود گفت «شرطی» شده‌اند و می‌خواهند بدانند مساله رعایت حقوق در مورد آثاری که به این روش خلق شده‌اند چطور شده.

بحث appropriation هم از بحث‌های مفصل است که مخصوصاً جنبه هنری در آن می‌چربد، من ترجیح می‌دهم در این حد به طرحش اکتفا کنم و اگر بیشتر نیاز به توضیح بود، دوستان در قالب سوال مطرح کنند تا با هم بررسی کنیم.

توصیه دوم اینست که اگر اثر هنری را در خلق اثرتان استفاده می‌کنید که کپی‌رایت است یعنی هنوز دوره کپی‌رایت آن منقضی نشده، حتما راهی پیدا کنید که با هنرمند خالق اثر اولیه یا دارنده حقوق آن اثر تماس بگیرید و شرایط استفاده از اثرش را از او جویا شوید. برای این کار همچنین می‌توانید از سازمان‌های مدیریت جمعی حقوق کمک بگیرید. این سازمان‌ها با وکالتی که از هنرمندان گرفته‌اند، یکی از خدماتی که ارائه می‌کنند همین است که مساله اعطای اجازه از طرف هنرمند را انجام می‌دهند.

برای این کار باید ببینید هنرمند تبعه یا حتی ساکن چه کشوری است و تماسی با سازمان مدیریت جمعی حقوق در آن رشته خاص در آن کشور بگیرید. مثلاً این سازمان در انگلیس dacs.org.uk است که از طریق وب‌سایتشان می‌شود با آنها تماس گرفت. اگر موفق نشدید، از دیگران کمک بگیرید مثلاً از افرادی که با آن جامعه هنری خارجی در ارتباط هستند. در هر حال مهم اینست که به راحتی از کنار این مساله نگذرید.

توصیه سوم اینکه بهترین و امن‌ترین راه برای خلق آثار اقتباسی از آثار هنری دیگران اینست که از اثری استفاده کنید که کپی‌رایتش منقضی شده. البته انقضای دوره کپی‌رایت را طبق قانون کشور هدف‌تان بررسی کنید. مثلاً دوره کپی‌رایت در انگلیس و خیلی کشورهای اروپایی مدت عمر پدیدآورنده به اضافه هفتاد سال است و نه پنجاه سال مثل ایران.

توصیه چهارم بنده که باب مساله بعدی را باز می‌کند اینست که حتماً در هر حال، چه از اثر کپی‌رایت استفاده می‌کنید و چه از اثری که دوره کپی‌رایتش تمام شده، نام هنرمند اثر اولیه را حتماً ذکر کنید. چرا؟ چون در غیر اینصورت، ممکن است علاوه بر اتهام نقض حقوق در معرض اتهام سرقت هنری هم قرار بگیرید.

سوال: آیا نقض حقوق همان سرقت هنری است؟ خیر! این دو یکی نیستند. رابطه منطقی بین این دو مقوله اگر بخواهیم دقیق باشیم، رابطه عموم و خصوص من وجه است. یعنی مواردی هم هست که ممکن است در آن واحد، هم مصداق نقض کپی‌رایت باشد و هم مصداق سرقت هنری. اما لزوماً ایندو همیشه با هم اتفاق نمی‌افتند.

یک تفاوت مهم بین نقض کپی‌رایت و سرقت هنری که به شما کمک کند، ماهیت این دو را بهتر بشناسید، در مساله ضمانت اجرای آنها هست: در حالی که ضمانت اجرای نقض کپی‌رایت، قانونی است یعنی مرجع تشخیص و رای به اینکه نقض حقوق اتفاق افتاده، دادگاه است و ضمانت اجرایش هم معمولاً به صورت الزام به پرداخت خسارت یا توقف استفاده از اثر یا هر دو است؛ اما سرقت هنری ضمانت اجرای عرفی دارد. یعنی جامعه هنری در قبال آن واکنش نشان می‌دهد.

متاسفانه در ایران به دلیل ضعف اجرای کپی‌رایت، برخی هنرمندان فکر می‌کنند همانطور که نسبت به نقض حقوق ایمن هستند، به همان ترتیب در مورد سرقت هنری هم ایمنی وجود دارد. من در جمعی بوده‌ام که اظهار می‌کردند حقیقتاً نمی‌دانستند در صورت استفاده از اثر هنرمند دیگر در خلق اثر اقتباسی نیاز به ذکر نام هست که واقعاً برای من جای تعجب بود.

به هر حال آنچه من تابحال در ایران دیده‌ام، این بوده که متاسفانه سرقت هنری هم معمولاً تحمل می‌شود. در حالی که جوامع هنری خارجی اگر نسبت به رعایت حقوق کپی‌رایت حساس باشند، این حساسیت آنها در مورد سرقت هنری چندین و چند برابر بیشتر است و واکنش‌های تند حتی در حد طرد از جامعه هنری از آنها بعید نیست.

علتش هم اینست که اگر اولی حق یک نفر یعنی پدیدآورنده اثر را نقض کند، دومی- یعنی سرقت هنری- حق یک مجموعه افراد- یعنی جامعه مخاطب آثار هنری- را نقض می‌کند.

مهم‌ترین مساله در سرقت نه تنها هنری بلکه سایر انواع سرقت ادبی و علمی- که در انگلیسی همه آنها تحت یک عنوان کلی plagiarism قرار می‌گیرند- اینست که اینها حق مخاطب اثر را به دانستن حقیقت درباره نحوه پیدایش آن اثر نقض می‌کنند. همانطور که به مخاطب اثر هنری اطلاع داده می‌شود که اثر در چه سالی و با چه تکنیکی خلق شده مثلاً سال ۸۷ و رنگ روغن روی بوم، بهمان‌ترتیب هم حق دارد که بداند اثر بر مبنای یک اثر دیگر خلق شده یا تکه‌هایی از یک اثر دیگر در خلق این یکی بکار رفته.

خودمراقبتی در مقابل اتهام سرقت هنری البته چنانکه گفتم خیلی ساده و با صرف ذکر نام هنرمند اثر اولیه قابل انجام شدن است و امیدوارم رعایت این مساله به تدریج نه فقط برای موارد ارسال اثر به خارج از ایران بلکه برای رعایت حق جامعه مخاطبان ایرانی هم در ایران جا بیفتد.

در مقوله خودمراقبتی مباحث مفصل دیگری هم مطرح می‌شوند از جمله مهم‌ترین آنها مساله پایش آثار هنری است که باید دید هنرمندان چه روش‌هایی برای انجام اینکار می‌توانند بکار ببندند. اینکه هدف از پایش وقتی منجر به کشف موارد استفاده بی‌اجازه بشود، چیست آیا مذاکره در چه شرایطی در خارج از دادگاه بهتر جواب می‌دهد یا باید مساله را به دادگاه برد، سپس مقوله طرح دعوا در دادگاه و بسیار نکات جز‌ئی آن، و نیز مقوله اهمیت تنظیم قراردادها و اجازه‌نامه‌ها و ظرایفی که در تنظیم آنها در استفاده از واژگان تخصصی این حقوق، باید رعایت کرد، و نیز یک مساله مهم دیگر مساله اینترنت و فضای مجازی و اینکه آیا تهدید است یا فرصت، در مورد اداره سایت‌های شخصی هنرمندان یا صفحه‌های آنها در شبکه‌های اجتماعی از جهت نکاتی که باید در مورد مسائل کپی‌رایت درباره‌اش هوشیار باشند، اینها همه تحت موضوع کلی خودمراقبتی قابل طرح است که فرصت‌های دیگری برای بررسی آنها نیاز است.

تشکر و پایان صحبت.

فایل پاورپوینت ارائه‌شده: خودمراقبتی در خلق آثار اقتباسی و سرقت هنری

هشدار کپی‌رایت!- مطالب تارنمای اثر اصیل تنها تحت شرایط مقرر در سند «مقررات و شرایط استفاده از محتوا» قابل استفاده است. طبق این اجازه‌نامه استفاده‌کنندگان بالقوه از محتوای اثر اصیل مکلفند برای تعیین میزان و نحوه پرداخت حق‌التالیف- پیش از استفاده از مطلب- با دارنده حقوق و مالک تارنما (سوره صداقی) تماس بگیرند. این استفاده مشتمل است بر- از جمله، لیکن نه محدود به- استفاده از بیش از ۲۵۰ کلمه یا کل یک نوشته در وبلاگ یا وب‌سایت دیگر. قبل از استفاده از نوشته‌های این تارنما- حتی اگر دسترسی به آن‌ها بطور قانونی یا غیرقانونی از طریق سایت‌های دیگر ممکن گردانیده شده- سند مقررات و شرایط استفاده از محتوا را مطالعه کنید. چند خط حاضر برای راهنمایی شما به پیوند این سند بوده و مطالعه آن به هیچ عنوان جایگزین مطالعه کل سند نبوده و رافع مسوولیت نمی‌باشد.

 

چهارشنبه، ۲۱ مرداد ۱۳۹۴
RSS Feed
Facebook
Google+
Twitter
  • دسته‌بندی

  • برچسب‌ها

  • مقررات و شرایط استفاده از محتوا

    نوشتارهای اثر اصیل نگاشته یا ترجمه سوره صادقی و حقوق مادی و معنوی آن‌ها محفوظ و متعلق به وی است. نظر به صرف وقت و هزینه بابت مطالعه، پژوهش، نگارش، بازنویسی و ویراستاری هر نوشته، رعایت کلیه حقوق مادی و معنوی موجود در آثار و نوشتارهای این تارنما لازم است و با جدیت مونیتور و پیگیری می‌شود. پیش از استفاده جزئی یا کلی از نوشتارهای این تارنما اطمینان حاصل کنید که «سند مقررات و شرایط استفاده از محتوا» (لینک) را مطالعه کرده و به طور کامل رعایت می‌کنید. کلیه موارد عدم رعایت مفاد «مقررات و شرایط استفاده از محتوا» (لینک) با جدیت مورد پیگرد قضایی قرار خواهد گرفت.

  • Designed and Developed
    Blue Fish Dream