واژه‌نامه

در این برگه فهرستی از واژگان تخصصی مورد استفاده در مباحث کپی‌رایت با معادل انگلیسی آنها و اندکی توضیح درباره هر واژه قرار داده شده است.

هدف از تهیه این فهرست آن است که اگر خوانندگان غیر متخصص در حقوق در حین مطالعه نوشته‌های اثر اصیل با واژگانی برخورد کنند که تعریف روشن آنها را نمی‌دانند همیشه بتوانند با مراجعه به این برگه اندکی از ابهام خود را رفع کنند. این روش بهتر از تعریف هرباره واژه در ضمن هر نوشته است، زیرا هم یافتن واژه را دشوار می‌کند و هم به‌نوبه خود آن نوشته را طولانی‌تر می‌کند.

از طرف دیگر اگر به مباحث کپی‌رایت علاقه دارید، با نگاهی به این فهرست می‌توانید با مباحث گوناگون بالقوه در این موضوع آشنا شوید. قرار دادن واژگان انگلیسی معادل نیز در صورتی که علاقمند به خواندن مطالب مرتبط در زبان انگلیسی هستید، می‌تواند مفید باشد.

در ترجمه واژگان تخصصی مباحث کپی‌رایت با توجه به اینکه این رشته از حقوق در نظام حقوقی ایران نسبتاً جدید است و از سال ۱۳۴۸ تاکنون نیز گسترش چندانی نیافته، رویکرد نگارنده بر آنست که باید اقدام به واژه‌سازی کرد؛ به‌ویژه اینکه تاثیرپذیری مباحث کپی‌رایت از فن‌آوری‌های روز سبب می‌شود که نتوان به واژه‌های موجود بسنده کرد. البته کار واژه‌سازی در تخصص فرهنگستان زبان فارسی است و نگارنده در این زمینه ادعایی ندارد، لیکن با وجود خلأهای بسیار در واژگانی که در حال حاضر در این موضوع به فارسی در دسترس است، و ممکن نبودن اینکه منتظر متخصصان زبان بمانیم که آیا به واژگان تخصصی کپی‌رایت نظری اندازند یا خیر (!)، بر آن شدم که با رعایت احتیاط‌های لازم به کار واژه‌سازی در مواردی که معادل فارسی وجود ندارد، اقدام کنم. ترجمه Creative Commons به مشترکات خلاقانه از جمله این ترجمه‌هاست.

از طرف دیگر ترجمه فارسی برخی واژگان موجود است لیکن یا به دلیل عدم توجه به مفهوم و بار معنایی واژه انگلیسی و یا به دلیل اینکه واژه انگلیسی در مباحث دیگر حقوق و نه تنها در مباحث کپی‌رایت نیز مورد استفاده دارد، ترجمه‌های موجود، دقت کافی را ندارند. مثلا واژه Licence بسیاری جاها به «مجوز» ترجمه می‌شود، اما «مجوز» به دلایلی که در مدخل «اجازه‌نامه» توضیح داده شده، ترجمه نارسایی است؛ یا واژه «معنوی» در اصطلاح‌های «مالکیت معنوی» یا «میراث فرهنگی معنوی» یا «حقوق معنوی» به دلایل بسیار، واژه‌ای گنگ و نارساست و حتی نظر به توانایی آن برای تبادر مسائل معنوی و غیردنیوی بسیار نامربوط می‌نماید! درصورتی‌که واژه‌ای از این دست باشد، در مدخل آن واژه حتماً به سایر ترجمه‌ها و به‌طور مختصر اینکه چرا آن ترجمه‌ها را درخور نمی‌دانم، اشاره شده است.

نکته پایانی اینکه از نظرات خوانندگان بسیار استقبال می‌کنم، اگر ترجمه‌ای را نارسا می‌دانند، به‌ویژه اگر معادل‌ فارسی بهتری به نظرشان می‌رسد و نیز هرگونه نقص دیگری که به چشم نگارنده نیامده است.

***

اثر اقتباسی

اثر کپی‌رایت Copyright Work, Copyrighted Work

اثری که مورد حمایت کپی‌رایت است. این اصطلاح در آن واحد به سه نکته از حمایت کپی‌رایت نظر دارد:

۱. اثر از نوعی است که حمایت کپی‌رایت می‌تواند شامل آن شود و در قانون کپی‌رایت کشور به عنوان یک اثر حمایت‌کردنی نام برده شده است. مثلاً ماده ۲ قانون حمایت از هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ ایران و ماده ۲ پیش‌نویس لایحه قانون جامعع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط تمام انواع آثاری که موضوع آن قوانین هستند و به عبارتی، آثاری که می‌توانند مورد حمایت کپی‌رایت باشند، برمی‌شمارد. برای مثال می‌توان به داستان، نمایشنامه، کتاب، اثر موسیقی ضبط شده، فیلم، اثر معماری و … اشاره کرد،

۲. اثر از اصالت originality کافی برخوردار است. به‌طور خلاصه: اثری که تمام و کمال، کپی‌برداری از اثر دیگری باشد، اصیل original نیست و از حمایت کپی‌رایت برخوردار نمی‌گردد،

۳. دوره کپی‌رایت در مورد آن اثر هنوز پایان نیافته است. این دوره در قانون ایران در حال حاضر ۵۰ سال پس از مرگ پدیدآورنده است (برای توضیح بیشتر مدخل «دوره کپی‌رایت» را ببینید).

اجازه‌نامه Licence, License

سندی است حقوقی که به موجب آن، دارندهٔ سند یا شخصی که در اجازه‌نامه نام برده شده، اذن انجام کاری را می‌یابد که بدون آن اجازه‌نامه مجاز به آن نیست.

در مباحث کپی‌رایت هرگاه استفاده از اثر کپی‌رایت مورد درخواست باشد و نوعی از استفاده مورد نظر باشد که شامل موارد استفاده منصفانه نشود، درخواست‌کننده باید به طریقی -مستقیم یا باواسطه- این اجازه‌نامه را از دارنده کپی‌رایت تحصیل کند.

از میان «عقد» و «ایقاع» در حقوق ایران، اجازه‌نامه‌های کپی‌رایت به باور نگارنده به ایقاع نزدیک‌تر است، ولو آنکه در بسیاری از اجازه‌نامه‌ها وجهی بابت اذن استفاده تعیین می‌گردد که قاعدتاً در تعیین مقدار آن نظر درخواست‌کننده لحاظ می‌شود.

در بسیاری متون این واژه به «مجوز» ترجمه شده که به باور نگارنده به دلیل امکان اشتباه گرفته شدن با سایر مجوز‌ها که نامربوط به مباحث مالکیت فکری هستند -مثلاً فرض کنید: مجوز انتشار کتاب یا آلبوم موسیقی از وزارت ارشاد- ترجمه دقیقی نیست.

اجازه‌نامه اجباری Compulsory Licence

گاه در شرایطی که قانون یک کشور به‌طور کلی تعریف می‌کند و یا به صورت موردی نام می‌برد، دارندهٔ کپی‌رایت ملزم است به دادن اجازه‌نامه به درخواست‌کنندهٔ استفاده از اثر. چنین اجازه‌نامه‌ای، اجازه‌نامه اجباری نامیده می‌شود. این نوع اجازه‌نامه‌ها معمولاً برای وضعیتی پیش‌بینی می‌شوند که اعمال قوانین کپی‌رایت سبب ایجاد عسروحرج برای استفاده‌کنندگان از آثار کپی‌رایت می‌شود، لیکن نوع استفاده از اثر، نوعی نیست که شامل استثنای استفاده منصفانه شود، در نتیجه پرداخت مبلغی به منظور استفاده از اثر لازم است.

مبلغی که تحت اجازه‌نامه اجباری باید پرداخت، یا مصوب دولت است و یا نحوه محاسبه آن در قانون کپی‌رایت یک کشور آمده است. معمولاً اداره کپی‌رایت یک کشور یا منطقه مسوولیت رسیدگی، دادن مشاوره و حل‌و‌فصل اختلافات بر سر اجازه‌نامه‌های اجباری و نیز تعیین مبلغ آن را دارد.

اجازه‌نامه مشترکات خلاقانه Creative Commons License

نوعی از اجازه‌نامه‌هاست که توسط موسسه مشترکات خلاقانه تهیه شده است. به‌طور کلی ۶ نوع از این اجازه‌نامه‌ها وجود دارد که به صورت از پیش‌آماده‌شده توسط موسسه نامبرده قابل استفاده است؛ البته ویرایش‌های گوناگون از این ۶ نوع اجازه‌نامه وجود دارد که نوترین آن‌ها ویرایش ۳.۰ است. این اجازه‌نامه‌ها به‌ویژه برای اعطای اذن استفاده از اثر کپی‌رایت در فضای مجازی (اینترنت) طراحی شده‌اند، اگرچه محدود و مقید به استفاده تنها در فضای مجازی نیستند.

این اجازه‌نامه‌ها در واقع نوع مفصل و دقیق همان «استفاده با ذکر منبع آزاد است» یا «کلیه حقوق محفوظ است» و از این دست -بسته به اجازه‌نامه انتخابی- است. این اجازه‌نامه‌ها جدای از فراهم آوردن یک متن مفصل حقوقی که در صورت بروز اختلاف در دادگاه مورد استناد قرار گیرد و «کد حقوقی» نام دارد، به‌صورت خلاصه و برای اطلاع افراد غیرمتخصص نیز تهیه شده و نیز با دادن پیوند مناسب در فضای مجازی، به‌صورت متادیتا نیز که قابل‌خوانش موتورهای جستجو است، عمل می‌کند.

اداره کپی‌رایت

استفاده منصفانه

بازتولید

تاراج Piracy

نوعی نقض کپی‌رایت است که شامل بازتولید اثر کپی‌رایت -حال چه به صورت فیزیکی و چه به صورت داده (:دیتا) در فضای مجازی- گردد. سی‌دی‌های کپی‌شدهٔ غیرقانونی از یک آلبوم موسیقی، دی‌وی‌دی‌های کپی غیرقانونی از یک فیلم، و در دسترس گذاشتن یک آهنگ به طور کامل برای دانلود بر روی اینترنت بدون اذن دارنده کپی‌رایت، از مصادیق تاراج است.

ممکن است پرسیده شود چرا در فارسی آن را به سادگی «نقض کپی‌رایت» یا «کپی غیرقانونی» نمی‌گویم. پاسخ آنست که برای دو اصطلاح پیشنهاد شده در انگلیسی و زبان‌های دیگر، معادل‌های دیگری وجود دارد، درحالیکه در کنار آنها واژه piracy و pirated works (آثار تاراج‌شده) در مجموعه واژگان تخصصی کپی‌رایت به‌خوبی جا افتاده و بسیار مورد استفاده است؛ پس بهتر است برای این واژه، جدای از دو اصطلاح اشاره‌شده، معادل فارسی خاصی وجود داشته باشد؛ مضاف بر اینکه تاراج، چیزی بیش از نقض کپی‌رایت است زیرا نقض کپی‌رایت انواع گوناگون دارد ولی تاراج متمرکز است بر نوعی از نقض که مشتمل شود بر «بازتولید» غیرقانونی اثر.

در ترجمه واژه piracy که ترجمه تحت‌الفظی آن «راهزنی دریایی» است، به بار منفی واژه باید توجه کرد: این واژه نه تنها به نتیجه عملی نقض کپی‌رایت -که به دست آوردن یک «مال» غیرقانونی است- نظر دارد، بلکه بار منفی «دزدی» در آن به خوبی پیداست به نحوی که «شدت زیانبار بودن» آن از واژه بر می‌آید، همچنانکه قربانی راهزنی دریایی، دار و ندار و حتی احتمالاً جانش را می‌بازد! دقت داشته باشید که کپی و فروش فیلم یا آهنگ، برای هنرمند پدیدآورنده، یکی از مهم‌ترین راه‌ها (در ایران شاید حتی: تنها راه) کسب درآمد از خلق یک اثر است. برای درک اهمیت و شدت زیانبار بودن این گونه نقض کپی‌رایت، یک خواننده یا فیلمسازی را در نظر گیرید که دقیقاً مثل «جنیفر لوپز» یا «استیون اسپیلبرگ»، مشهور و مقاوم در برابر زیان‌های مالی کوچک در نتیجه کپی‌های غیرقانونی عده‌‌ای، نباشند! کپی غیرقانونی از آثار چنین هنرمندانی چه اندازه می‌تواند زیانبار باشد و امکان پیشرفت هنرمند را با اتکا به امنیت اقتصادی در نتیجه عرضه برای فروش آثارش را از وی بگیرد؟ البته کپی غیرقانونی در اینجا در تیراژی مد نظر است که تاراج‌کننده، استفاده اقتصادی ببرد و نه صرف شمار معدود کپی برای مصارف شخصی مثلاً بین دو دوست و مشابه این. این مفهوم منفی و مخرب در عملی که به اندازه راهزنی دریایی برای هنر و هنرمند خطرناک و مهلک است و قانون باید با جدیت با آن برخورد کند، مفهومی است که در ترجمه واژه piracy به نظرم اهمیت داشت و با ترجمه آن به «تاراج» هدفم آنست که این مفهوم متبادر به ذهن گردد.

حق تالیف Royalty

در حقوق کپی‌رایت، royalty به وجهی (مبلغ پولی) گفته می‌شود که استفاده‌کننده از یک اثر کپی‌رایت بابت استفاده‌اش به دارنده کپی‌رایت می‌پردازد. پرداخت این مبلغ پول به دارنده کپی‌رایت، بازتاب حق اقتصادی پدیدآورنده اثر کپی‌رایت است.

اصطلاح «حق تالیف» در صورتی که اثر مورد بحث، کتاب، فیلمنامه یا حتی اثر موسیقی باشد، به اندازه قابل قبول، دقیق است؛ اما هنگامی که از حق یک عکاس بر عکسش یا حق معمار بر نقشه یا بنای طراحی‌کرده‌اش یا از این دست، سخن رود، واژه‌ای نامانوس است، زیرا «تألیف»،  ذهن یک فارسی‌زبان را به «نوشته» می‌کشاند و می‌تواند گنگ و گیج‌کننده شود.

برای ترجمه royalty واژه خاصی به نظرم نرسیده است و با توجه به توضیحات داده شده، اگر ترجمه بهتری از آن می‌دانید حتماً با من مطرح کنید.

حقوق اخلاقی Moral Rights

گونه دیگری از حقوق -در کنار حقوق اقتصادی- که به موجب حقوق انحصاری فراهم‌شده با کپی‌رایت، به پدیدآورنده اثر کپی‌رایت تعلق می‌گیرد. این گونه حقوق عمدتاً ناظر است به حق پدیدآورنده به اینکه اثرش به وی منتسب شود و همان‌گونه که او آفریده است، مورد استفاده قرار گیرد.

انواع حقوقی که شامل حقوق اخلاقی می‌گردد در نظام‌های گوناگون کپی‌رایت متفاوت است و باید در قانون هر کشور تبیین شود، اما اصولاً موارد زیر را در بر می‌گیرد:

  • حق پدیدآورنده به ذکر نام و انتساب اثرش به وی در صورت استفاده از اثرش،
  • حق پدیدآورنده به کلیت یا تمامیت اثر: استفاده از اثر نباید به روشی باشد که اثر را «مثله» کند و یا آن را «تکه‌تکه» کند به نحوی که منظور پدیدآورنده را نرساند و یا حتی منظور پدیدآورنده تحریف شود،
  • حق پدیدآورنده به اینکه اثرش را با نام مستعار و حتی بی‌نام منتشر کند.

حقوق اخلاقی برخلاف حقوق اقتصادی:
اولاً: مقید به زمان نیستند و الزام استفاده‌کننده از اثر به رعایت آن‌ها حتی بعد از تمام شدن دوره کپی‌رایت، تعطیل نمی‌گردد،
ثانیاً: این حقوق همیشه برای پدیدآورنده باقی می‌ماند بدان معنا که اگر حقوق اقتصادی جزئاً یا کلاً به دیگری منتقل شده باشد، باز هم این حقوق برای پدیدآورنده و پس از مرگ وی برای بازماندگان وی، باقی می‌ماند و در نبود وارث، دولت جایگزین این حقوق برای اعمال آن‌ها می‌گردد.

حقوق اخلاقی در متون فارسی همچنین به «حقوق معنوی» ترجمه شده که به باور نگارنده ذهن خواننده را به مسائل غیردنیوی و معنویات می‌کشاند (!) و بسیار ترجمه غیردقیقی است؛ در مقابل، واژه «حقوق اخلاقی» لزوم رعایت اخلاقیات حرفه‌ای به هنگام استفاده از اثر دیگران را، از جمله لزوم نام بردن از پدیدآورنده اثر و خودداری از رفتار شلخته‌وار با آن به نحوی که منظور پدیدآورنده بازتاب نیاید و یا تحریف شود، به ذهن متبادر می‌کند و از این‌رو ترجمه مناسب‌تری است.

حقوق اقتصادی Economical Rights

یکی از دو دسته حقوق انحصاری اعطاشده به دارنده کپی‌رایت است. به موجب آن، دارنده کپی‌رایت حق دارد کارهای زیر را نسبت به اثر انجام دهد و دیگران را از انجام آن‌ها بازدارد (فهرست تمثیلی):

  • نسخه‌هایی از اثر را چاپ و منتشر کند، یا اثر را «بازتولید» کند، و این از جمله دربرگیرنده انتشار و بازتولید اثر به صورت دیجیتال و در فضای مجازی نیز می‌گردد،
  • صادر کردن و وارد کردن اثر از و به کشورهای دیگر،
  • اثر را اجرا کند، یا به نمایش عمومی بگذارد،
  • آثار اقتباسی یا اشتقاقی بر اساس اثر پدید آورد،
  • اثر را با روش رادیویی یا ویدئویی پخش و منتشر کند،
  • این حقوق را به دیگری واگذار کند.

حقوق اقتصادی در یک اثر کپی‌رایت:
اولاً: مقید به زمان است و با انقضای دوره کپی‌رایت، این حقوق از بین می‌روند و اثر وارد سیطره همگان می‌گردد، و
ثانیاً: قابل‌انتقال به غیر است. دارنده کپی‌رایت می‌تواند تمام یا بخشی از این حقوق را برای مدت محدود و یا برای کل مدت کپی‌رایت به شخص یا اشخاص دیگر واگذار کند.

حقوق اقتصادی در ترجمه‌ها و متون گوناگون فارسی به نام «حقوق مالی» یا «حقوق مادی» نیز نام برده شده که به باور نگارنده به دلیل هم‌پوشانی با واژگان سایر مباحث حقوقی و گنگ بودن، ترجمه‌های دقیقی نیستند و واژه‌سازی خاص به صورت ترجمه تحت‌الفظی از economical می‌تواند این فایده را داشته باشد که ذهن خواننده را به طور مستقیم به این دسته از حقوق انحصاری ناشی از حمایت کپی‌رایت منعطف کند.

حقوق انحصاری Exclusive Rights

حقوق انحصاری معمولاً ناشی از «مالکیت» است. به عنوان مثال در قانون مدنی مالک «مسلط» بر ملک خود شناخته شده. حقی که متخصصان حقوق، تحت عنوان «حق ماده ۳۰ قانون مدنی» با آن آشنا هستند. به موجب این حق، مالک می‌تواند سایرین را از هرگونه «تصرف» در ملک خود بازدارد؛ هنگام سخن از حقوق انحصاری در حقوق کپی‌رایت نیز همین ویژگی بیش از همه مورد نظر است.

کپی‌رایت به دارندهٔ خود نوعی از حقوق انحصاری اعطا می‌کند که به موجب آن از طرفی حق بهره اقتصادی از اثر آفریده‌شده را برای دارندهٔ کپی‌رایت شناسایی می‌کند و از طرف دیگر این حق اخلاقی را برای آفرینندهٔ اثر -حتی اگر حقوق اقتصادی در اثر، به دیگری واگذار شده باشد- محفوظ می‌دارد که استفاده‌کنندگان از اثر، به روش فراخور ملزم به نام بردن از وی به عنوان آفرینندهٔ اثر باشند.

انحصاری بودن حقوقی که به موجب کپی‌رایت به پدیدآورنده اعطا می‌شود، به معنی آنست که هرگونه استفاده از اثر کپی‌رایت تنها برای او مجاز و رایگان است و دیگران برای هرگونه استفاده باید اذن وی را به‌دست آورند. از همین روست که انواع حقوق اقتصادی ناشی از حقوق انحصاری، معمولاً در تمام نظام‌های حقوقی، موقت (مقید به زمان) است که معمولاً طول مدت عمر پدیدآورنده به اضافه ۵۰ تا ۱۰۰ سال را در برمی‌گیرد. همچنین انحصاری بودن حقوق پدیدآورنده است که موارد استثناء بر آن را لازم می‌کند، استثنائاتی که مهمترین آن‌ها، استفادهٔ منصفانه از اثر (یا در برخی نظام‌ها: رفتار منصفانه با اثر) است.

برای توضیح بیشتر واژگان «حقوق اقتصادی»، «حقوق اخلاقی»، «استفاده منصفانه» و «دوره کپی‌رایت» را در همین واژه‌نامه ببینید.

دارندهٔ کپی‌رایت

دوره کپی‌رایت Copyright Term

طول مدتی است که اثر از حمایت کپی‌رایت برخوردار است. حمایت کپی‌رایت محدود به مدت‌زمانی است که در قانون تعریف شده؛ این مدت نمی‌تواند -برخلاف حمایتی که حقوق از سایر انواع مالکیت‌ها به‌ویژه مالکیت بر اموال مادی می‌کند- نامحدود و ابدی باشد؛ زیرا پس از فوت پدیدآورنده و یک یا حداکثر دو نسل از بازمانده‌های وی، یافتن دارندگان کپی‌رایت برای کسب اجازه برای استفاده از اثر بسیار مشکل می‌گردد؛ همچنین با فوت پدیدآورنده و بازماندگان وی، در اکثر موارد، تامین حمایت بی‌فایده است، زیرا هدف حقوق، تامین این حمایت برای فرد خلاقی است که بتواند در سایه تامین مالی با خلاقیت خود امرار معاش کند.

دورهٔ کپی‌رایت در ایران (به موجب قانون اصلاحی که در سال ۱۳۸۹ تصویب شد)، مطابق با حداقل استاندارد پیمان برن و ۵۰ سال پس از مرگ پدیدآورنده است. در اکثر کشورهای دنیا این دوره حمایت بین ۵۰ تا ۱۰۰ سال از مرگ پدیدآورنده می‌باشد.

اهمیت دانستن دوره کپی‌رایت در آنست که پس از انقضاء آن، اثر وارد سیطره همگان می‌گردد و دیگر لزومی به رعایت حقوق اقتصادی دارنده کپی‌رایت نیست (اگرچه رعایت حقوق اخلاقی پدیدآورنده ابدی است و با انقضاء کپی‌رایت، باز هم همچنان پابرجا باقی می‌ماند).

رفتار منصفانه با اثر

سازمان مدیریت جمعی حقوق

سیطرهٔ همگان

 

by Soureh Esfahlani

جمعه، ۰۸ دی ۱۳۹۱
RSS Feed
Facebook
Google+
Twitter
  • دسته‌بندی

  • برچسب‌ها

  • مقررات و شرایط استفاده از محتوا

    نوشتارهای اثر اصیل نگاشته یا ترجمه سوره صادقی و حقوق مادی و معنوی آن‌ها محفوظ و متعلق به وی است. نظر به صرف وقت و هزینه بابت مطالعه، پژوهش، نگارش، بازنویسی و ویراستاری هر نوشته، رعایت کلیه حقوق مادی و معنوی موجود در آثار و نوشتارهای این تارنما لازم است و با جدیت مونیتور و پیگیری می‌شود. پیش از استفاده جزئی یا کلی از نوشتارهای این تارنما اطمینان حاصل کنید که «سند مقررات و شرایط استفاده از محتوا» (لینک) را مطالعه کرده و به طور کامل رعایت می‌کنید. کلیه موارد عدم رعایت مفاد «مقررات و شرایط استفاده از محتوا» (لینک) با جدیت مورد پیگرد قضایی قرار خواهد گرفت.

  • Designed and Developed
    Blue Fish Dream